22:05 +07 Thứ sáu, 28/07/2017




Liên kết






   




Trang nhất » Đơn vị trực thuộc » Khoa - Tổ chuyên môn » Khoa Xã hội

MÔ HÌNH HÓA BÀI HỌC NGỮ VĂN Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG TÍCH HỢP LIÊN MÔN

Thứ ba - 06/10/2015 20:50
Người viết: TS. Đặng Thị Mây
Khoa Xã hội - Trường Cao đẳng Hải Dương
1. Đặt vấn đề:
Để đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn ở trường phổ thông nhằm hình thành và phát triển năng lực toàn diện cho học sinh cần chú ý đến việc tổ chức dạy học theo hướng tích hợp và phân hóa. Trong môn học Ngữ văn, dạy học tích hợp là việc tổ chức các nội dung của các phân môn văn học, tiếng Việt, làm văn trong các bài học, là sự tiếp cận đồng bộ tác phẩm từ ba khuynh hướng (lịch sử phái sinh, thi pháp và chức năng, tác động), tìm ra mối liên hệ giữa văn học và văn hóa để giải mã tác phẩm, liên kết nội dung kiến thức và kĩ năng cần thiết từ các môn học khác nhau với Ngữ văn ở trường phổ thông.
Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ tập trung bàn đến cơ sở tích hợp giữa hai môn học Ngữ văn và Lịch sử, từ đó đề xuât mô hình bài học Ngữ văn ở trường phổ thông theo hướng tích hợp liên môn và tích hợp theo chủ đề.
2. Nội dung:
2.1. Cơ sở tích hợp Văn - Sử
- Sự bổ trợ, gần gũi về nội dung giữa văn học và lịch sử
          Văn học và lịch sử ngay từ khi ra đời đã có mối quan hệ máu thịt vô cùng chặt chẽ. Không có một tác phẩm văn học nào có thể sinh thành ngoài hiện thực cuộc sống và tách rời lịch sử thời đại. Không một nhân vật trong bất kì tác phẩm văn học nào lại không mang bóng dáng của con người thời đại mình. Không một nền văn học nào có thể từ chối nhiệm vụ lịch sử của dân tộc. Văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX, văn học hiện đại Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến nay và ngay cả truyền thuyết, vè, diễn ca lịch sử đều mang trong mình hơi thở thời đại mình - khi hào hùng lúc bi tráng.
- Mối liên hệ tự thân giữa môn Ngữ văn và Lịch sử trong chương trình giáo dục phổ thông
Trong dạy học Ngữ văn, những bài học lịch sử có thể dùng để tích hợp cho việc dạy văn bản văn học là những bài học lịch sử được học trước hoặc song song với học văn. Từ kiến thức lịch sử đã được học, học sinh hiểu sâu hơn hoàn cảnh sáng tác của tác phẩm văn học. Trên cơ sở đó, học sinh bước đầu có kiến thức về văn học sử. Ngoài ra, giáo viên cũng có thể lựa chọn những sự kiện, nhân vật, biểu tượng lịch sử ngoài chương trình nhưng tiêu biểu, phù hợp với lôgic bài học để tích hợp. Còn khi dùng văn bản văn học đã được học để tích hợp trong dạy học lịch sử, giáo viên sẽ có điều kiện củng cố lại kiến thức văn học sử và phân tích, đánh giá chức năng, tác động của tác phẩm văn học.        
Khi nghiên cứu những điều kiện để tích hợp môn Ngữ văn và Lịch sử ở trường phổ thông, chúng tôi thấy đa số các văn bản văn học trong chương trình Ngữ văn đều có thể dạy học theo hướng tích hợp với kiến thức lịch sử ở các mức độ khác nhau. Nhìn trên tổng thể, khi tổ chức dạy học Ngữ văn và Lịch sử theo hướng tích hợp liên môn và tích hợp theo chủ đề, những liên kết về nội dung kiến thức văn học và lịch sử là khá toàn diện và phong phú. Sự bổ trợ của kiến thức văn học góp phần làm giảm đi tính khô khan của các con số, sự kiện, tạo biểu tượng sâu sắc cho học sinh về các giá trị lịch sử, giúp học sinh hiểu lịch sử sâu sắc hơn. Bài học lịch sử từ đó cũng sẽ tác động vào tư tưởng, tình cảm đạo đức của học sinh lâu bền, thấm thía hơn. Đồng thời, nắm vững kiến thức lịch sử cũng giúp học sinh cảm thụ văn học sâu sắc hơn, cắt nghĩa, lí giải, phân tích văn học thuyết phục, toàn diện hơn.
- Từ  thực tiễn dạy học Ngữ văn và Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay
Trong thực tế dạy học, giáo viên môn Ngữ văn, Lịch sử đều đã có sự vận dụng, kết hợp hoặc liên hệ, so sánh tư liệu văn học và lịch sử. Tuy nhiên sự liên hệ, kết hợp đó ở nhiều người vẫn chỉ là sự tích hợp tự phát, mang tính kinh nghiệm chủ nghĩa chứ chưa tiến hành thường xuyên, có phương pháp và có chiều sâu. PhÇn lín gi¸o viªn ch­a hiÓu kĩ, hiểu đúng bản chất của dạy học tÝch hîp nªn khi vËn dông vµo bµi d¹y cô thÓ cßn nhiÒu v­íng m¾c, lóng tóng. Một số giáo viên còn hiểu một cách phiến diện, lệch lạc nªn trong giê d¹y có khi lÊn s©n sang kiÕn thøc m«n häc kh¸c mét c¸ch qu¸ ®µ biến giê d¹y häc tác phẩm văn chương thµnh giê LÞch sö, Địa lí hoặc giáo dục đạo đức, giáo dục môi trường, kĩ năng sống. Sự tích hợp giữa Ngữ văn và Lịch sử đòi hỏi sự linh hoạt của giáo viên. Giáo viên cần có cái nhìn tổng thể về chương trình Ngữ văn và Lịch sử để chủ động trong dạy học tích hợp liên môn và tích hợp theo chủ đề, trong dạy học chính khóa và hoạt động ngoại khóa, hoạt động trải nghiệm sáng tạo.
2.2. Đề xuất mô hình bài học Ngữ văn ở trường phổ thông theo hướng tích hợp liên môn và tích hợp theo chủ đề
          Trong chương trình giáo dục phổ thông hiện nay, những nội dung kiến thức được đề cập ở hai hay nhiều môn học được điều chỉnh theo hai hướng: hoặc chỉ dạy kiến thức đó trong một môn học chiếm ưu thế và bổ sung những kiến thức liên quan ở các môn còn lại khi thực hiện dạy học tích hợp (tích hợp liên môn); hoặc tách những kiến thức có liên quan ra khỏi các môn học, xây dựng thành các chủ đề liên môn để tổ chức dạy học độc lập vào thời điểm phù hợp song song với quá trình dạy học các bộ môn liên quan (tích hợp theo chủ đề) [1]. Tuy nhiên, trong thực tế, một phần do sự quy định của khung chương trình đào tạo, một phần do đa số giáo viên còn dè dặt, ngại đổi mới, chưa chủ động thiết kế, xây dựng chương trình dạy học mở theo hướng tích hợp liên môn và tích hợp theo chủ đề nên việc tổ chức hoạt động dạy học tích hợp mới chỉ dừng lại ở mức độ lồng ghép, liên hệ, vận dụng nội dung kiến thức liên quan của nhiều môn học.
          Có thể khái quát quy trình dạy học đọc - hiểu văn bản của đa số giáo viên Ngữ văn ở trường phổ thông hiện nay theo hướng tích hợp với kiến thức lịch sử nói chung và với các bài học Lịch sử trong chương trình như sau:   
- Hoạt động 1: Tìm hiểu chung về tác giả, tác phẩm
Liên hệ hoàn cảnh lịch sử với hoàn cảnh ra đời của tác phẩm.
- Hoạt động 2: Hướng dẫn đọc - hiểu văn bản
Vận dụng tri thức lịch sử liên quan để hướng dẫn học sinh đọc - hiểu văn bản.
- Hoạt động 3: Luyện tập, củng cố, hướng dẫn học bài
Vận dụng tích hợp trong tổng kết, đánh giá, giáo dục.
Sự tích hợp như thế mới chỉ dừng lại ở mức độ vận dụng, liên kết về nội dung giữa các môn học riêng rẽ (tích hợp đa môn).
Đặc điểm chung của tích hợp liên môn là tích hợp trong mỗi môn học theo từng thời điểm phụ thuộc vào lôgic nội dung bài học. Còn tích hợp theo chủ đề là dạng tích hợp theo hướng mở, đòi hỏi sự đồng bộ trong tất cả các khâu của quá trình dạy học theo quan điểm tích hợp:
- Thứ nhất là: xuất phát từ mục tiêu, cấu trúc lại nội dung chương trình, biên soạn sách giáo khoa phục vụ dạy học chính khóa hoặc tự chọn theo chủ đề.
Ví dụ: Chương trình dạy học tích hợp các môn khoa học xã hội theo chủ đề ở trường phổ thông có thể biên soạn theo những chủ đề sau:
Chủ đề 1 (Lớp 9, 10, 11): Giải mã văn học trung đại Việt Nam (từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX) từ đặc điểm lịch sử và văn hóa các triều đại phong kiến.
Chủ đề 2 (Lớp 7, 9, 10, 11): Tư tưởng trung quân ái quốc và sự tái hiện lịch sử các triều đại phong kiến trong văn học Việt Nam thời kì trung đại.
Chủ đề 3 (Lớp 9, 10, 11, 12): Lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm và những tác động đến sự hình thành kiểu nhân vật tư tưởng, lí tưởng thẩm mĩ của con người thời đại trong văn học Việt Nam (Ví dụ: tài tử, giai nhân, anh hùng, người lính)…
- Thứ hai là: tích hợp nội dung kiến thức và kĩ năng cần thiết khi thiết kế chuyên đề, lựa chọn hình thức và phương pháp dạy học phù hợp.
Ví dụ như: Tích hợp trong tổ chức hoạt động ngoại khóa Văn - Sử hoặc Câu lạc bộ Em yêu Lịch sử, Em yêu Văn học với những hình thức hấp dẫn hoặc một số hoạt động trải nghiệm sáng tạo như:
          + Gặp gỡ các nhà văn và nhân chứng lịch sử là nguyên mẫu của nhân vật để tìm hiểu tác phẩm văn học;
          + Nhập vai nhân vật lịch sử giải quyết những vấn đề đặt ra trong thời điểm đó, đóng vai nhân vật lịch sử được tái hiện trong truyện, thơ, diễn ca lịch sử;
 + Thi sáng tác kịch, thơ, truyện về nhân vật hoặc giai đoạn lịch sử để tìm hiểu và thêm yêu, tự hào về lịch sử dân tộc.
- Thứ ba là: Đa dạng hóa hình thức kiểm tra, đánh giá kiến thức và kĩ năng của học sinh phổ thông trong giờ học Ngữ văn và Lịch sử được biên soạn theo hướng tích hợp.
Bên cạnh đó, việc tổ chức thực hiện bài học Ngữ văn tích hợp theo chủ đề liên môn còn đòi hỏi sự đồng bộ từ lựa chọn chủ đề, xác định nội dung, cách thức tích hợp, xây dựng mô hình bài học và đề xuất cách kiểm tra, đánh giá. Có thể khái quát thành một quy trình dạy học gồm 6 hoạt động có quan hệ chặt chẽ với nhau:
          (1). Tiếp cận – (2). Tìm hiểu – (3). Vận dụng – (4). Lí giải – (5). Thực hành/ Phương pháp dạy học tích hợp – (6). Đánh giá, tổng hợp về nội dung chủ đề.
- Hoạt động tiếp cận: Tìm hiểu tác phẩm văn chương từ khuynh hướng lịch sử phái sinh và chức năng, tác động.
- Hoạt động tìm hiểu: Vận dụng hiểu biết lịch sử trong bước tìm hiểu chung về tác phẩm. Liên hệ hoàn cảnh lịch sử, đặc điểm thời đại, nhiệm vụ lịch sử của văn học khi tìm hiểu tiểu sử, sự nghiệp của nhà văn và hoàn cảnh ra đời của tác phẩm.
- Hoạt động hình thành kiến thức mới, vận dụng, ứng dụng: Huy động hiểu biết về lịch sử, văn hóa, lịch sử văn học, vốn sống để khám phá, phân tích tác phẩm, nhân vật, liên hệ thực tiễn, tích hợp giáo dục kĩ năng sống. Vận dụng tri thức lịch sử liên quan (giai đoạn, sự kiện, nhân vật, không gian và biểu tượng lịch sử) để tiếp cận, khám phá, chiếm lĩnh nội dung, nghệ thuật và tư tưởng của tác phẩm.
- Hoạt động lí giải: Từ đặc điểm lịch sử, thời đại lí giải kiểu nhân vật, quan niệm nghệ thuật, lí tưởng và cảm xúc thẩm mĩ của nhà văn.
- Hoạt động thực hành: bằng các phương pháp dạy học được tổ chức theo hướng tích hợp Văn - Sử (tập trung vào kiến thức, kĩ năng liên môn trong dạy học môn học được xác định chiếm ưu thế khi dạy học tích hợp chính khóa: Ngữ văn hay Lịch sử) và sự lựa chọn, tổ chức các hoạt động (ứng dụng, trải nghiệm sáng tạo) được tiến hành vào một thời điểm cụ thể, có tính toán, phù hợp  với quá trình dạy học các môn liên quan.
- Hoạt động đánh giá, tổng hợp về nội dung chủ đề từ mối quan hệ Văn - Sử.
Có thể mô hình hóa bài học Ngữ văn ở trường phổ thông theo hướng tích hợp liên môn Văn - Sử và tích hợp theo chủ đề như sau:
BÀI HỌC NGỮ VĂN THEO HƯỚNG TÍCH HỢP LIÊN MÔN


        
 
3. Kết luận:
Những đề xuất trên đây khi mô hình hóa quan hệ giữa các yếu tố trong bài học Ngữ văn chỉ là những nghiên cứu tiếp theo về một vấn đề đã trở nên khá quen thuộc trong lí luận về dạy học tích hợp. Bài viết góp thêm một tiếng nói khẳng định dạy học tích hợp liên môn và tích hợp theo chủ đề là một giải pháp trong xây dựng chương trình, biên soạn nội dung, lựa chọn phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học các môn khoa học xã hội nói chung, môn Ngữ văn nói riêng ở trường phổ thông.
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
            1. Bộ Giáo dục và Đào tạo, Tài liệu Hội thảo Đổi mới kiểm tra, đánh giá chất lượng học tập môn Ngữ văn ở trường phổ thông, Hà Nội, 2014.
            2. Đỗ Ngọc Thống (2003), Đổi mới mô hình giờ học văn ở trung học phổ thông theo quan điểm tích hợp, Bộ GD&ĐT, Tài liệu lưu hành nội bộ.

Tác giả bài viết: TS. ĐẶNG THỊ MÂY

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết

Những tin cũ hơn

 

Văn bản - Thông báo mới

Đơn vị trực thuộc

Video giới thiệu nhà trường





Tuyển sinh 2017